Life School Vietnam
Mời bạn nghe lại podcast tại đây
BƯỚC QUA CÁNH CỬA – NHÂN QUẢ
Để sống có trách nhiệm với đời mình, con người cần học gì?
Sau khi đi qua những cánh cửa của Sinh tồn, Sức khỏe, Của cải, Cảm xúc, Huyền thuật, Trí tuệ và Năng lượng, con người bắt đầu có thể nhìn cuộc đời từ một góc khác: Những gì tôi đang nhận hôm nay có liên quan gì đến những gì tôi đã tạo ra trước đó? Vì sao có những điều cứ lặp đi lặp lại trong đời mình? Vì sao cùng một hoàn cảnh, người này phản ứng thế này, người kia lại tạo ra một kết quả hoàn toàn khác? Và quan trọng hơn: tôi có thực sự chịu trách nhiệm với những gì mình đang tạo ra hay không?
Đó là cánh cửa Nhân quả.
Nhân quả không phải là một khái niệm chỉ thuộc về một tôn giáo. Rất nhiều truyền thống tu tập lớn trên thế giới đều có những cách nhìn riêng về mối quan hệ giữa cách con người sống và những gì họ tạo ra. Có nơi gọi đó là Karma, có nơi nói về Dharma, có nơi nói về gieo và gặt, có nơi nói về tích đức, có nơi nhấn mạnh sám hối và quay trở lại con đường đúng. Chúng không hoàn toàn giống nhau, và cũng không nên cố ép chúng thành một hệ thống duy nhất. Nhưng khi nhìn qua nhiều truyền thống, chúng ta sẽ thấy một điểm gặp nhau rất rõ: Con người không thể sống mà không tạo ra hệ quả, và con người cần học cách chịu trách nhiệm với đời sống của chính mình.
1. PHẬT GIÁO – NGHIỆP VÀ QUẢ
Trong Phật giáo, Nhân quả được thể hiện rất rõ qua khái niệm Karma – nghiệp. Nghiệp không đơn giản chỉ là những việc chúng ta làm ra bên ngoài, mà liên quan đến cả ý định, lời nói và hành động. Những gì được lặp lại trong tâm, trong lời nói và trong hành động sẽ tạo thành những nguyên nhân, từ đó dẫn đến những kết quả tương ứng.
Vì vậy, tu tập không chỉ là ngồi thiền. Người tu học giữ giới, làm thiện, bố thí, phụng sự, sám hối, hồi hướng, quán nhân duyên và quan sát chính những gì mình đang tạo ra. Những pháp môn như Dāna – bố thí, Seva – phụng sự, sám hối hay các phương pháp quán nghiệp đều hướng con người trở về với trách nhiệm của chính mình.
Một điểm rất quan trọng của Phật giáo là: hiểu nghiệp không phải để phán xét người khác. Người tu nhìn vào nghiệp của chính mình, nhìn xem mình đang tạo ra điều gì và từ đó thay đổi cách sống.
2. ẤN ĐỘ GIÁO – KARMA VÀ DHARMA
Trong các truyền thống Ấn Độ giáo, Karma gắn rất chặt với Dharma – con đường, bổn phận và cách sống đúng đắn của một con người.
Vấn đề không chỉ là: “Tôi làm điều này thì tôi sẽ nhận được gì?” Mà sâu hơn là: “Tôi đang có trách nhiệm gì trong vị trí của mình, và tôi nên hành động thế nào cho đúng?”
Từ đây xuất hiện một pháp môn đặc biệt quan trọng: Karma Yoga – Yoga hành động. Con người vẫn làm việc, vẫn hoàn thành bổn phận, vẫn tạo ra giá trị, nhưng học cách không bám chấp vào kết quả của hành động. Làm điều cần làm một cách đúng đắn, rồi buông sự đòi hỏi rằng cuộc đời nhất định phải trả lại cho mình đúng điều mình mong muốn.
Đây là một cách nhìn rất sâu về Nhân quả: Mình có trách nhiệm với hành động của mình, nhưng không thể kiểm soát toàn bộ quả của hành động ấy.
3. YOGA – NHÂN QUẢ ĐƯỢC THỰC HÀNH TRONG ĐỜI SỐNG
Trong hệ thống Yoga cổ điển, những nguyên tắc Yama và Niyama chính là một nền tảng rất rõ cho việc tu thân.
Ahimsa – không gây tổn hại.
Satya – chân thật.
Asteya – không lấy thứ không thuộc về mình.
Brahmacharya – làm chủ năng lượng và dục vọng.
Aparigraha – không bám giữ.
Rồi đến Saucha – thanh sạch, Santosha – biết đủ, Tapas – kỷ luật, Svadhyaya – tự học và tự quan sát, Ishvara Pranidhana – phó thác cho Đấng Tối cao.
Nhìn như vậy sẽ thấy Nhân quả không nằm ở một điều gì quá huyền bí. Nó nằm ngay trong cách chúng ta sống mỗi ngày. Mỗi cách cư xử, mỗi lựa chọn, mỗi thói quen đều là một cách gieo hạt.
4. ĐẠO GIÁO – TU ĐỨC VÀ TÍCH ĐỨC
Đạo giáo không xây dựng một hệ thống Karma giống Phật giáo hay Ấn Độ giáo, nhưng có một truyền thống rất sâu về tu đức, tích đức, làm thiện và sống thuận với Đạo.
Con người được khuyến khích giảm những hành động gây tổn hại, nuôi dưỡng điều thiện, giúp đỡ người khác và sửa mình. Trong nhiều truyền thống Đạo giáo, công đức và tích đức trở thành một phần quan trọng của đời sống tu tập.
Ở đây, tu không phải là cố gắng dùng sức mạnh của mình để điều khiển cuộc đời. Ngược lại, người tu học cách sống thuận Đạo, bớt cưỡng cầu, bớt can thiệp trái với tự nhiên và tu sửa chính mình.
Đó là một cách rất khác để nhìn Nhân quả, nhưng cuối cùng vẫn đưa con người trở về với đạo đức và cách sống.
5. KITÔ GIÁO – GIEO VÀ GẶT, SÁM HỐI VÀ ÂN SỦNG
Kitô giáo không sử dụng khái niệm Karma theo nghĩa của Phật giáo hay Ấn Độ giáo. Nhưng trong Kinh Thánh có một nguyên lý rất rõ về gieo và gặt, về trách nhiệm của con người đối với hành động của mình.
Con người được dạy phải sống trong tình yêu thương, bác ái, trung thực, tha thứ và phục vụ. Khi làm điều sai, con đường trở về không phải là tìm cách “trả nghiệp” theo một công thức, mà là sám hối, xin tha thứ, sửa đổi và trở về với Thiên Chúa.
Các pháp thực hành ở đây rất cụ thể: cầu nguyện, sám hối, xưng tội, tha thứ, bác ái, phục vụ và làm việc thiện.
Điểm đặc biệt của Kitô giáo là nhấn mạnh ân sủng. Con người không làm việc tốt để “mua” tình yêu của Thiên Chúa. Việc thiện được thực hiện từ đức tin và tình yêu, còn sự tha thứ và cứu độ không phải một giao dịch nhân quả đơn giản.
6. DO THÁI GIÁO – TRÁCH NHIỆM, SÁM HỐI VÀ SỬA MÌNH
Trong Do Thái giáo, một khái niệm rất đáng chú ý là Teshuvah – quay trở lại. Khi một người nhận ra mình đã đi sai, họ không chỉ cảm thấy hối hận mà cần thừa nhận, sửa chữa và thay đổi cách sống.
Bên cạnh đó là Tzedakah, thường được hiểu liên quan đến bố thí, công bằng và trách nhiệm giúp đỡ người khác.
Vì vậy, đời sống đạo đức không chỉ là tin vào một nguyên lý. Nó phải được thể hiện qua hành động, trách nhiệm với người khác và sự sửa mình liên tục.
NHÌN QUA CÁC TRUYỀN THỐNG, NHÂN QUẢ THỰC RA LÀ GÌ?
Nếu chỉ nhìn vào tên gọi, chúng ta sẽ thấy rất nhiều hệ thống khác nhau:
Phật giáo: Nghiệp – quả, giữ giới, sám hối, bố thí, phụng sự.
Ấn Độ giáo: Karma – Dharma, Karma Yoga, hành động đúng và không bám chấp quả.
Yoga: Yama – Niyama, kỷ luật và đạo đức trong đời sống.
Đạo giáo: Tu đức, tích đức, làm thiện, sống thuận Đạo.
Kitô giáo: Gieo và gặt, cầu nguyện, sám hối, tha thứ, bác ái và phục vụ.
Do Thái giáo: Điều răn, Teshuvah, Tzedakah, trách nhiệm và sửa mình.
Các truyền thống này không giống nhau. Không nên nói tất cả đều đang dạy cùng một học thuyết Nhân quả. Nhưng khi đặt cạnh nhau, ta có thể nhìn thấy một mẫu số chung rất đáng suy ngẫm:
Con người tạo ra đời sống của mình bằng chính cách mình sống.
Và vì vậy, pháp môn căn bản nhất của tu Nhân quả không phải là một kỹ thuật bí truyền nào cả.
Đó là tu thân.
Tu thân là học cách nhìn lại chính mình. Mình nghĩ gì? Mình nói gì? Mình làm gì? Mình đối xử với người khác như thế nào? Mình đang nuôi dưỡng điều gì trong tâm? Mình đang lặp lại mô thức nào? Mình đã gây tổn thương cho ai? Mình có thể sửa điều gì? Và từ hôm nay, mình muốn gieo những hạt giống nào khác đi?
Giữ giới. Sám hối. Sửa sai. Làm thiện. Bố thí. Phụng sự. Biết ơn. Tha thứ. Giữ lời. Giữ tâm. Hành động đúng.
Những điều ấy nghe rất đơn giản. Nhưng nếu thực sự sống được như vậy, đó đã là một con đường tu rất sâu.
Bởi cuối cùng, tu Nhân quả không phải là học cách điều khiển quả; mà là học cách chịu trách nhiệm với nhân.
Ta không thể quyết định hôm nay mình gieo một hạt gì và ngày mai nhất định phải nhận đúng một quả như mình muốn. Nhưng ta có thể quyết định mình sẽ là người như thế nào, sẽ gieo điều gì, sẽ sống ra sao và sẽ chịu trách nhiệm thế nào với những gì mình tạo ra.
Và khi con người không còn chỉ hỏi “Tôi sẽ nhận được gì?”, mà bắt đầu hỏi “Tôi đang tạo ra điều gì?”, thì cánh cửa Nhân quả thực sự đã mở.
Từ đây, con người có thể bước đến cánh cửa cuối cùng:
Giải thoát.
