Bài 2: Sinh tồn

Mời bạn nghe lại podcast tại đây

BƯỚC QUA CÁNH CỬA

Để sống, con người cần học gì?

Bạn thân mến,

Trong bài này, chúng ta sẽ bắt đầu với cánh cửa đầu tiên: Sinh tồn.

Khi nói đến Sinh tồn, tôi không chỉ nói về nỗi sợ chết hay nhu cầu được bảo vệ khỏi những điều vô hình. Tôi đang nói đến những con người mà đời sống hiện tại thực sự đang đẩy họ xuống rất thấp. Có người đang quá nghèo, kiếm sống hôm nay và lo bữa ngày mai. Có người bệnh tật, cơ thể yếu ớt, không biết mình còn có thể chịu đựng được bao lâu.

Có người vừa mất một người thân yêu và không biết làm thế nào để tiếp tục cuộc sống. Có người hôn nhân tan vỡ, gia đình đổ nát. Có người sống một mình quá lâu, cô đơn và không còn cảm thấy mình có một nơi nào để trở về.

Đó là những lúc con người không còn hỏi những câu hỏi quá xa xôi. Họ chỉ muốn biết: Làm thế nào để tôi tiếp tục sống? Làm thế nào để tôi đứng được qua ngày hôm nay?

Và tôi nghĩ, nếu một người đang ở trạng thái như vậy mà đi tìm kiếm bài học về giác ngộ, về khai mở, về những tầng tâm thức cao, thì chưa thích hợp. Một người đang không có tiền ăn ngày mai thì trước hết phải tìm cách kiếm sống. Một người đang suy kiệt thì cần chăm sóc lại cơ thể. Một người vừa mất người thân thì cần có một nơi để nương tựa và được phép đau khổ. Một người đang hoảng loạn thì cần học cách làm cho tâm mình lắng xuống trước khi có thể nhìn thấy mình phải làm gì tiếp theo.

Đường tu ở tầng Sinh tồn, vì thế, trước hết là đường tu để một con người có thể đứng lại.

Và ở tầng này, tôi nghĩ chúng ta có thể bắt đầu bằng một số pháp môn rất căn bản.

Đức tin và Cầu nguyện

Cầu nguyện là một trong những thực hành tâm linh cổ xưa nhất của con người. Trong hầu hết các truyền thống tâm linh, khi con người đứng trước những điều vượt quá khả năng của mình, họ tìm đến một điều lớn hơn bản thân để nương tựa. Có thể đó là Đức Phật, Chúa, Thượng đế, một vị Bồ Tát, một vị Thánh, hay một thực tại thiêng liêng mà người ấy tin tưởng.

Nhưng cầu nguyện không chỉ là xin. Một lời cầu nguyện có thể bắt đầu bằng việc thừa nhận sự bất lực của mình: “Tôi không biết phải làm gì nữa.” Sau đó là trao gửi: “Xin cho tôi đủ sức đi qua điều này.” Và cuối cùng là lắng lại để nhìn xem mình cần làm gì. Như vậy, cầu nguyện không lấy mất trách nhiệm của con người mà giúp họ có thêm một điểm tựa để tiếp tục chịu trách nhiệm với cuộc đời mình.

Một người có thể thực hành cầu nguyện vào buổi sáng khi thức dậy, trước khi ngủ, khi đứng trước một biến cố hoặc bất cứ lúc nào cảm thấy mình không còn biết bấu víu vào đâu. Có thể cầu nguyện bằng lời, bằng kinh văn, bằng một bài đọc thiêng liêng, hoặc đơn giản là ngồi yên và nói những điều chân thật nhất trong lòng mình.

Pháp môn này đặc biệt phù hợp với người đang mất điểm tựa, đang gặp biến cố quá lớn, đang đau khổ hoặc cảm thấy mình hoàn toàn bất lực trước hoàn cảnh. Điều họ cần lúc này có thể không phải thêm kiến thức, mà là một cảm giác rằng mình không hoàn toàn đơn độc trong cuộc đời này.

Niệm / Mantra

Nếu cầu nguyện là tìm một nơi để nương tựa thì niệm là học cách đưa tâm trở về.

Tâm của một người đang bất an thường không đứng yên ở hiện tại. Nó liên tục chạy về những chuyện đã xảy ra hoặc phóng đến những điều chưa xảy ra. Một câu niệm được lặp lại đều đặn tạo cho tâm một điểm quy tụ. Trong Phật giáo có niệm Phật, niệm danh hiệu; trong các truyền thống khác có mantra hoặc những câu cầu nguyện được lặp đi lặp lại.

Thực hành rất đơn giản. Chọn một câu niệm phù hợp với truyền thống và niềm tin của mình. Ngồi yên hoặc đi chậm, lặp lại câu ấy trong tâm hoặc thành tiếng. Khi nhận ra mình đang suy nghĩ lung tung, không cần chống lại suy nghĩ, chỉ nhẹ nhàng quay trở lại câu niệm. Làm đi làm lại như vậy.

Điều quan trọng không nằm ở việc niệm thật nhiều lần, mà ở khả năng mỗi lần tâm chạy đi, mình biết quay trở về. Sau một thời gian, câu niệm trở thành một chiếc neo. Người ấy có thể mang nó vào đời sống: lúc sợ hãi, lúc chờ đợi, lúc cô đơn, lúc trước một quyết định khó khăn.

Đây là pháp môn rất phù hợp với người mới bắt đầu tu, tâm trí quá nhiều suy nghĩ, dễ hoảng loạn, bất an hoặc chưa có khả năng ngồi thiền lâu. Nó đặc biệt hữu ích khi người ta cần một thực hành đơn giản, có thể thực hiện bất cứ lúc nào.

Thiền an trú

Thiền an trú là học cách ở lại với những gì đang thực sự có mặt.

Một người đang khủng hoảng thường không sống trong hiện tại. Thân đang ở đây nhưng tâm có thể đang ở ngày hôm qua, trong một cuộc hôn nhân đã kết thúc, trong một người đã mất, hoặc đang chạy đến mười năm sau để tưởng tượng những điều tồi tệ có thể xảy ra.

Thiền an trú đưa người ấy trở về bằng những điều rất đơn giản. Có thể ngồi yên và theo dõi hơi thở. Có thể cảm nhận bụng phồng lên, xẹp xuống. Có thể nhận biết bàn chân khi đi. Có thể nghe âm thanh xung quanh. Có thể cảm nhận toàn bộ cơ thể đang tiếp xúc với mặt đất hoặc chiếc ghế.

Khi suy nghĩ xuất hiện, không cần đuổi nó đi. Chỉ nhận biết: “Tôi đang nghĩ.” Rồi trở về với hơi thở. Cảm xúc xuất hiện, nhận biết: “Tôi đang sợ.” Rồi trở về với thân thể. Mục tiêu ban đầu không phải là không còn suy nghĩ, mà là không bị mỗi suy nghĩ kéo mình đi mất.

Đây là pháp môn dành cho người đang lo âu, tâm trí quá tải, mất ngủ vì suy nghĩ, vừa trải qua biến cố hoặc cảm thấy mình không kiểm soát được tâm mình.

Thiền từ bi

Thiền từ bi bắt đầu từ một câu hỏi rất đơn giản:

Tôi có thể đối xử với chính mình như thế nào trong lúc tôi đang đau đớn?

Người đang gặp biến cố thường rất dễ trở thành người khắc nghiệt nhất với chính mình. Họ trách mình, xấu hổ, thấy mình thất bại, thấy mình không đủ tốt. Có người mất một người thân và tự trách rằng mình đã không làm đủ. Có người hôn nhân tan vỡ và nghĩ rằng tất cả là lỗi của mình. Có người cô đơn lâu ngày đến mức tin rằng không ai có thể yêu mình.

Trong thực hành từ bi, trước hết chúng ta không cố sửa chữa nỗi đau. Chúng ta ngồi với nó. Nhận biết cơ thể đang đau ở đâu, cảm xúc đang như thế nào. Sau đó có thể dùng những lời rất đơn giản: “Mong cho tôi được bình an. Mong cho tôi được an toàn. Mong cho tôi đủ sức đi qua điều này.”

Lặp lại những lời ấy không phải để tự thôi miên rằng mọi thứ đều tốt đẹp. Mà để tạo ra một thái độ khác đối với chính mình: tôi đang đau khổ, nhưng tôi không cần phải ghét bỏ chính mình vì tôi đang đau khổ.

Sau khi có khả năng mở lòng với chính mình, thực hành mới có thể mở rộng đến những người khác — kể cả những người mình đang khó chịu hoặc chưa thể tha thứ.

Pháp môn này phù hợp với người đang mất mát, cô đơn, tổn thương tình cảm, tự trách, mặc cảm hoặc sống quá lâu trong sự khắc nghiệt với chính mình.

Sám hối và Tha thứ

Sám hối và tha thứ dành cho những người đang bị quá khứ giữ lại.

Sám hối không phải là tự kết tội mình. Trước hết là dám nhìn lại: tôi đã làm gì, tôi đã gây ra điều gì, phần trách nhiệm của tôi ở đâu, tôi có thể sửa điều gì và tôi cần học bài học nào. Nếu có thể sửa, thì sửa. Nếu cần xin lỗi, thì xin lỗi. Nếu không thể sửa được nữa, thì học cách sống có trách nhiệm hơn từ hiện tại.

Tha thứ cũng cần được hiểu rất cẩn thận. Tha thứ không phải nói rằng người kia làm đúng. Không phải quên chuyện đã xảy ra. Không phải ép mình phải yêu thương một người đã làm mình tổn thương. Tha thứ có thể bắt đầu bằng việc không muốn tiếp tục mang người ấy và câu chuyện ấy trong đầu mình mỗi ngày nữa.

Một thực hành có thể bắt đầu bằng việc viết lại câu chuyện đã xảy ra: điều gì thực sự xảy ra, tôi đã làm gì, người kia đã làm gì, tôi đang giữ điều gì trong lòng. Sau đó nhận diện phần mình cần chịu trách nhiệm, phần mình cần buông và phần mình chưa thể buông được. Có những chuyện cần rất lâu mới có thể tha thứ; không cần biến tha thứ thành một nhiệm vụ phải hoàn thành ngay.

Pháp môn này phù hợp với người đang mang cảm giác có lỗi, ân hận, oán hận, mặc cảm hoặc bị mắc kẹt trong một biến cố quá khứ.

Thân thể – Hơi thở – Dưỡng sinh

Có một điều rất dễ bị quên khi nói về tu tập: chúng ta đang tu trong một thân thể.

Một người mất ngủ nhiều tháng, cơ thể suy nhược, thở nông, luôn căng cứng hoặc đã sống quá lâu trong stress có thể không cần bắt đầu bằng một triết lý sâu sắc. Họ cần học lại cách thở, cách thư giãn, cách cảm nhận cơ thể và cách chăm sóc sự sống đang có trong mình.

Thực hành có thể rất cụ thể: đi bộ chậm và cảm nhận từng bước chân; nằm yên quét qua toàn bộ cơ thể; tập thở; tập dưỡng sinh; khí công; yoga nhẹ; ngồi yên trong thiên nhiên; học cách nhận biết khi cơ thể mệt và cho nó được nghỉ. Có rất nhiều bài tập nhẹ nhàng nhưng hiệu quả cao như vẩy tay, bài dưỡng sinh tâm thể … bạn có thể tìm thấy trên Youtube.

Thay đổi chế độ ăn uống, ngủ nghỉ là yếu tố cực kỳ quan trọng đối với người ở trạng thái sức khỏe sinh tồn. Nếu bạn đang lâm trọng bệnh, thì việc thay đổi lối sống cũng tạo điều kiện cho cơ thể phục hồi tốt hơn – vì có thể chính lối sống cũ đã góp phần tạo ra vấn đề sức khỏe đó.

Sự thay đổi này đi kèm với hỗ trợ y khoa sẽ giúp có nhiều cơ hội vượt qua bệnh tật hơn.

Đây không phải những bài tập để “đạt cảnh giới”. Đây là cách đưa con người trở lại với sự sống.

Pháp môn này phù hợp với người bệnh yếu, suy kiệt, căng thẳng kéo dài, mất kết nối với cơ thể hoặc những người cần phục hồi nền tảng trước khi có thể đi sâu hơn vào thực hành tâm linh.

Phục vụ – Karma Yoga

Và đây là một pháp môn rất đặc biệt, bởi nó đưa người tu trở lại với cuộc đời.

Phục vụ không nhất thiết phải là làm một việc lớn. Chăm sóc cha mẹ, chăm một đứa trẻ, giúp một người đang khó khăn, chăm sóc một con vật, trồng một cái cây, làm một công việc tử tế — tất cả đều có thể trở thành thực hành nếu mình làm với sự tỉnh thức và không chỉ nghĩ đến cái tôi của mình.

Nhưng với một người đang nghèo đến mức hôm nay kiếm tiền để ngày mai có cái ăn, Karma Yoga trước hết có thể đơn giản là lao động.

Học một nghề. Tìm việc. Làm việc. Tạo ra giá trị. Giữ chữ tín. Kiếm tiền bằng sức lao động và khả năng của mình. Quản lý những gì mình có. Không chạy theo những lời hứa làm giàu nhanh. Không vì tuyệt vọng mà đánh đổi phẩm giá hoặc làm những điều gây hại cho mình và người khác.

Đó cũng là tu.

Bởi một người đang ở tầng Sinh tồn không thể dùng tâm linh để trốn khỏi thực tại. Cầu nguyện không thay thế cho việc kiếm sống. Thiền không thay thế cho việc chăm sóc thân thể. Đức tin không thay thế cho trách nhiệm.

Khi làm việc để nuôi sống mình và gia đình, khi tạo ra một giá trị chân chính cho người khác, con người đang học một điều rất quan trọng: tôi vẫn có khả năng hành động trong cuộc đời này.

Pháp môn này phù hợp với người đang bế tắc, mất phương hướng, cô lập trong nỗi đau; và đặc biệt với người đang ở trong hoàn cảnh kinh tế khó khăn cần từng bước lấy lại năng lực tự chủ.

Như vậy, bảy pháp môn này không phải bảy khóa học mà ai cũng phải học từ đầu đến cuối. Chúng giống như một hộp dụng cụ. Người đang sợ hãi có thể cần Đức tin, Niệm và Thiền an trú. Người đang tang chế có thể cần Cầu nguyện và Từ bi. Người đang mắc kẹt trong oán hận cần Sám hối và Tha thứ. Người suy kiệt cần trở về với Thân thể. Người đang nghèo khó cần vừa giữ tâm không sụp đổ, vừa học cách lao động và tạo dựng lại đời sống.

Đây mới là ý nghĩa của việc lựa chọn pháp môn phù hợp với mình.

Không phải pháp môn nào cao hơn pháp môn nào. Không phải cứ thiền sâu, năng lượng mạnh hay có trải nghiệm đặc biệt thì mới gọi là tu. Một người đang ở đáy của đời sống mà học được cách không tuyệt vọng, biết nương tựa, biết chăm sóc thân thể, biết tha thứ, biết đứng dậy đi làm và sống tử tế — thì họ đã thực sự bước những bước đầu tiên trên con đường tu tập rồi.

Đó là điều tôi muốn nói khi nói rằng mỗi người cần một con đường khác nhau.

Chúng ta không chọn một pháp môn vì nó nổi tiếng, vì thầy dạy môn đó hay, hay vì ai đó đã thay đổi nhờ nó. Chúng ta chọn pháp môn dựa trên nơi mình đang đứng và điều mình thực sự cần chuyển hóa lúc này.

Và nếu bạn đang ở cánh cửa Sinh tồn, bạn không cần phải đi quá xa.

Có thể việc đầu tiên chỉ là tìm lại một nơi để nương tựa. Có thể là học cách ngồi yên và thở.

Có thể là chăm sóc lại thân thể. Có thể là tha thứ cho chính mình.

Hoặc cũng có thể, rất đơn giản, là sáng mai thức dậy, đi làm và kiếm được một khoản tiền đủ để mua bữa ăn cho ngày hôm nay.

Đừng coi thường những việc ấy.

Nếu làm chúng với sự tỉnh thức, với trách nhiệm và với mong muốn đưa đời sống của mình trở lại đúng hướng, thì đó cũng đã là một phần của con đường tu.

Bởi tu không phải là rời khỏi cuộc đời để đi tìm một nơi nào khác.

Đôi khi, tu chỉ là học cách sống cho đúng ngay từ nơi mình đang đứng.